Kontakt mail:  izvorekoloskesvesti@gmail.com                              Za hitne situacije: 064 476 10 16

  Centar za razvoj ekološke svesti - "IZVOR"  

Čestično zagađenje

Tekst:
Dr Zorica Rogozarski
Zavod za zaštitu zdravlja Požarevac

Svojom delatnošću čovek je izmenio prvobitni sastav atmosfere, zemljišta i vode. Zagađujuće materije iz mnogih izvora zagađenja, neizbežnih pratilaca urbanog života, u obliku gasa, dima, prašine, pepela, čvrstog otpada i otpadnih voda ubacuju se u vazduh, zemljište i vodu menjajući ih.
Ugroženi su čovekovo zdravlje i njegova životna sredina jer nisu uspeli da se prilagode promenama. Javlja se niz obolenja koja u osnovi nisu nova, ali su postala dominantna i u vrhu liste uzorka smrti.
U 10 vodećih zemalja Evrope oko 20% svih uzroka smrti pripada malignim bolestima, od čega 1/3 respiratornom sistemu. 10% smrtnosti nastaje usled akutnih respiratornih infekcija. Povećan je broj obolelih od anemija, alergija, imunoloskih, genetskih i neurotskih poremećaja, poremećaja metabolizma. Put unošenja zagađujućih materija u organizam je inhalacijom, ingestijom i transkutano. Zna se da izloženost putem inhalacije zavisi od koncentracije zagađujucih materija, dužine izloženosti, fizičke aktivnosti, uzrasta i pola.Izloženost putem ingestije je manje razrađena jer bi se za svaku vrstu hrane morao računati unos za životni vek, ali je sigurno da se konzumiranjem zagađenih žitarica, voća i povrća kao i zagađene hrane životinjskog porekla unose različite toksične materije. Za kancerogene materije nema bezbedne granice vrednosti, dok za nekancerogene postoje definisane vrednosti zahvaljujuci kompenzatornim procesima u izloženom organizmu. Ekonomske štete su velike. Povećana je toplota zemljišta i smanjena količina padavina. Padaju kisele kise. Zagađuje se zemljište i plići vodonosni slojevi. Ostećuje se biljni svet a time ometa proces samoprečisćavanja vazduha. Poremećen je lanac ishrane. Brzo nastaje erozija građevinskog materijala, propadaju spomenici kulture, veće je prljanje stanova, namestaja, rublja. Svaku promenu u sastavu i stanju vazduha, koja prelazi granicu prilagodljivosti ljudskog organizma i dovodi do njegovog obolevanja, nazivamo aerozagađenjem. Izvori zagađenja atmosfere naselja su različiti.
To su pre svega procesi sagorevanja uglja i nafte u elektranama, toplanama i individualnim kućnim lozistima , procesi u industrijskim postrojenjima (naftna, hemijska, metalurska, prehrambena), izduvni gasovi saobraćajnih vozila i teških mašina, procesi na deponijama otpada i smeća itd. Najčešće zagađujuće materije su CO2, CO, SO2, azotni oksidi, razna organska jedinjenja (ugljovodonici, benzoli, freoni), olovo i dr. Do sada je identifikovano više stotina različitih zagađujućih materija, a treba istaći mogućnosti stvaranja novih, do sada nepoznatih jedinjenja, pod uticajem sunčevog zračenja i električnog pražnjenja. Na kvalitet vazduha na jednom području, pored koncentracije zagađujucih materija iz izvora zagađenja i udaljenosti izvora, veliki uticaj imaju meteoroloski elementi: stanje vazdušnog pritiska, pravac i brzina vetra, vrtložna strujanja, odsustvo vetra, vlažnost vazduha, prisustvo magle, količina padavina, temperatura vazduha i temperaturne inverzije. Najveća koncentracija zagađujućih materija rasprostire se vodoravno u pravcu vetra. U periodima "tišine" - odsustva kretanja vazduha sve zagađujuće materije ostaju u naselju. U donjim slojevima atmosfere vazduh je topliji i kreće se ka gornjim hladnijim slojevima što omogućava normalnu disperziju. Međutim u uslovima naglog rashlađivanja zemlje dolazi do temperaturne inverzije. Prizemni vazduh je hladniji od onog u višim slojevima pa je disperzija onemogućena. Nizak vazdusni pritisak, odsustvo vetra, velika vlaznost vazduha, magla i temperaturna inverzija smanjuju rasprostiranje zagađujućih materija u visinu i daljinu, zadržavaju ih u prizemnim slojevima i koncentrišu u blizini izvora zagađenja. Može doći do stvaranja "smoga" sa jedinjenjima koja su izuzetno otrovna i opasna po zdravlje ljudi. Nivo koncentracije zagađujućih materija utvrđuje se merenjem. Koncentracija zagađujućih materija u vazduhu, na određenom mestu, kojom se izražava kvalitet vazduha, zove se imisija. Nadležno ministarstvo propisuje granićne vrednosti imisije, obezbeđuje propisno praćenje kvaliteta vazduha u naselju i evidenciju podataka, obezbeđuje praćenje osnovnih meteoroloških elemenata i prati uticaj zagađenog vazduha na zdravlje ljudi. Cilj kontrole kvaliteta vazduha je zaštita zdravlja ljudi, odnosno, utvrđivanje izvora zagađenja, utvrđivanje stepena zagađenja, utvrđivanje kretanja zagađenosti vazduha u toku godine, procena opterećenosti pojedinih lokacija, utvrđivanje kritičnih situacija u cilju upozorenja javnosti, utvrđivanje mera zaštite.
Podaci dobijeni praćenjem aerozagadjenja su osnov za donošenje programa sanacije određenog područja. U slučaju prekoračenja graničnih vrednosti imisije, zagađivac je dužan da na zahtev određenog inspekcijskog organa preduzme potrebne mere da bi se koncentracije štetnih i opasnih materija svele na propisane granične vrednosti imisije. Najčešće se kontrolišu imisija SO2 iz grupe nekancerogena i čadj iz grupe kancerogena i ukupne taložne materije. Oni se mogu smatrati indikatorima aerozagađenja. Sumpordioksid, nastaje kao proizvod sagorevanja sumpora u fosilnim gorivima. To je gas oštrog mirisa, teži od vazduha. Toksičnost mu se pojačava u uslovima povećane vlažnosti zbog stvaranja sumporne kiseline. Iritira disajne puteve i konjuktive, a pri većim koncentracijama oštećuje plućni parenhim i čulo mirisa. Dugo udisanje manjih koncentracija u stanju je da izazove hronično ostećenje disajnih puteva, konjuktiva i gleđi zuba, a neki mu pripisuju kataralne promene sluzokože želuca, menstrualne poremećaje i različite promene u krvnoj slici.
Prema najnovijim saznanjima proizvodi oksidacije SO2 u vazduhu još su toksičniji od samog SO2. Čađ nastaje sagorevanjem fosilnih goriva. To su fine, male čestice veličine oko 5 mikrona. Lebde u vazduhu i ponašaju se kao gas. Sadrže toksične i kancerogene materije. Mogu nakupljati i bakterije. Lako prodiru u disajne puteve i ostećuju ih. Taložne materije su delići čvrstog goriva, pepela, ulične prašine koji usled svoje težine padaju na zemlju. Dejstvo na organizam im zavisi od porekla i hemijskog sastava, veličine i oblika čestice, zagađenosti mikroorganizmima. Padavine sa pH vrednošću ispod 5,6 su kisele padavine ("kisele kiđe").

 

 

 

Šta da uradim?

Sadi drveće.

Što manje koristi vozila.

Štedi struju i sve drugo.

Manje kupuj - manje fabrika.

Boravi u prirodi.